1. Giải Nobel là gì? Định nghĩa và ý nghĩa cốt lõi
Để hiểu một cách ngắn gọn giải Nobel là gì, chúng ta có thể định nghĩa đây là một bộ các giải thưởng quốc tế được trao tặng hàng năm cho những cá nhân và tổ chức có cống hiến vĩ đại nhất cho nhân loại trong các lĩnh vực: Vật lý, Hóa học, Sinh học hoặc Y học, Văn học, và Hòa bình.
Ý nghĩa của giải Nobel là gì không chỉ dừng lại ở giá trị vật chất hay một tấm huy chương vàng. Nó là biểu tượng cao quý nhất cho trí tuệ, sự sáng tạo không ngừng nghỉ và lòng nhân ái của con người. Những phát minh, tác phẩm hay hành động được vinh danh tại đây đều là những bước ngoặt thay đổi tiến trình lịch sử, cứu sống hàng triệu người hoặc mở ra những chương mới cho nền văn minh nhân loại.
2. Nguồn gốc lịch sử và di chúc của Alfred Nobel
2.1. Alfred Nobel – Nhà phát minh thiên tài và nỗi trăn trở cuối đời
Để hiểu sâu sắc gốc rễ giải Nobel là gì, không thể không nhắc đến Alfred Nobel (1833-1896) – một nhà hóa học, kỹ sư và nhà phát minh người Thụy Điển. Trong suốt cuộc đời mình, ông đã sở hữu tới 355 bằng sáng chế, trong đó nổi tiếng nhất là thuốc nổ (dynamite).
Phát minh thuốc nổ mang lại cho Alfred Nobel sự giàu có thế nhưng cũng khiến ông phải đối mặt với nỗi dằn vặt khôn nguôi khi thấy nó được sử dụng trong chiến tranh, gây ra biết bao đau thương. Câu chuyện kể lại rằng, năm 1888, một tờ báo Pháp đã in nhầm cáo phó của ông với tiêu đề “Kẻ buôn bán cái chết đã chết”. Điều này tác động mạnh mẽ đến tâm lý của Alfred, khiến ông quyết định phải để lại một di sản tích cực cho cuộc đời.
2.2. Bản di chúc lịch sử năm 1895
Vào ngày 27 tháng 11 năm 1895, tại Câu lạc bộ Thụy Điển-Na Uy ở Paris, Alfred Nobel đã ký bản di chúc cuối cùng của mình. Trong đó, ông chỉ định dùng 94% tổng tài sản khổng lồ của mình để thành lập một quỹ thưởng.
Mục đích của quỹ giải Nobel là gì theo di chúc? Đó là lấy tiền lãi hàng năm chia thành 5 phần thưởng bằng nhau để trao cho những ai trong năm trước đó đã mang lại lợi ích lớn nhất cho nhân loại. Giải thưởng đầu tiên chính thức được trao vào năm 1901, năm năm sau ngày ông qua đời.
3. Các lĩnh vực được vinh danh trong giải Nobel
Ban đầu, theo di chúc của Alfred Nobel, giải thưởng chỉ bao gồm 5 hạng mục chính thức để vinh danh những cống hiến vĩ đại cho nhân loại. Về sau, hệ thống này đã ghi nhận thêm một giải thưởng phụ thuộc do Ngân hàng Trung ương Thụy Điển sáng lập. Điều này thường khiến nhiều người thắc mắc thực chất có bao nhiêu giải Nobel tất cả và cụ thể các lĩnh vực của giải Nobel trong bối cảnh hiện đại.
3.1. Giải Nobel Vật lý (Physics)
Được trao cho những khám phá hoặc phát minh quan trọng nhất trong lĩnh vực vật lý. Đây được coi là giải thưởng uy tín nhất trong ngành khoa học này, từng vinh danh những vĩ nhân như Albert Einstein hay Marie Curie.
3.2. Giải Nobel Hóa học (Chemistry)
Dành cho những người có đóng góp hay cải tiến hóa học quan trọng nhất. Giải thưởng này đã đánh dấu những bước tiến khổng lồ của nhân loại trong việc hiểu rõ cấu trúc vật chất, bảng tuần hoàn và công nghệ gene.
3.3. Giải Nobel Sinh học hoặc Y học (Physiology or Medicine)
Trao cho những phát hiện mang tính đột phá trong y học, giúp tìm ra nguyên nhân bệnh tật hoặc phương pháp điều trị mới, cứu sống hàng triệu sinh mạng (ví dụ như việc phát hiện ra penicillin hay vaccine mRNA).
3.4. Giải Nobel Văn học (Literature)
Vinh danh tác giả đã tạo ra tác phẩm có xu hướng lý tưởng hóa xuất sắc nhất trong lĩnh vực văn học. Giải thưởng này không giới hạn ở một cuốn sách cụ thể mà thường là sự ghi nhận cho cả sự nghiệp sáng tác của một nhà văn hoặc nhà thơ.
3.5. Giải Nobel Hòa bình (Peace)
Để giải đáp thắc mắc giải Nobel hòa bình là gì, chúng ta cần nhìn vào tính chất đặc biệt của hạng mục này khi nó là giải thưởng duy nhất không được trao tại Thụy Điển mà diễn ra tại Na Uy. Đây là giải thưởng danh giá dành riêng cho những cá nhân hoặc tổ chức đã có đóng góp to lớn trong việc đẩy mạnh tình đoàn kết giữa các quốc gia, giải phóng hoặc giảm bớt các lực lượng quân đội thường trực, cũng như tích cực tổ chức và thúc đẩy các hội nghị hòa bình trên thế giới.
3.6. Giải thưởng Kinh tế (Giải thưởng phụ thuộc hệ thống)
Nhiều người thường thắc mắc giải Kinh tế trong hệ thống giải Nobel là gì và tại sao nó lại có tên gọi khác biệt? Thực tế, giải này không có trong di chúc của Alfred Nobel. Nó được Ngân hàng Trung ương Thụy Điển (Sveriges Riksbank) thành lập vào năm 1968 để tưởng niệm Alfred Nobel. Dù vậy, quy trình đề cử, xét duyệt và lễ trao giải của nó vẫn tuân theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt tương tự các giải thưởng khác.
4. Quy trình đề cử và xét duyệt giải Nobel diễn ra như thế nào?
Sự danh giá và uy tín vượt thời gian của giải thưởng Nobel là gì nếu không phải đến từ một quy trình tuyển chọn vô cùng bảo mật và khắt khe?
[Hội đồng gửi thư mời đề cử (Tháng 9)]
↓
[Hạn chót nhận đề cử (31/1 năm sau)]
↓
[Lập danh sách rút gọn & Đánh giá chuyên gia (Tháng 2 – Tháng 9)]
↓
[Bỏ phiếu quyết định và Công bố (Tháng 10)]
4.1. Ai có quyền đề cử?
Ủy ban Nobel không bao giờ chấp nhận việc tự đề cử. Các biểu mẫu đề cử chỉ được gửi đến khoảng 3.000 cá nhân được lựa chọn kỹ càng, bao gồm các giáo sư đại học xuất sắc, các nhà khoa học hàng đầu, những người từng đoạt giải Nobel và các thành viên của các viện hàn lâm quốc gia.
4.2. Cơ quan chịu trách nhiệm xét duyệt
Mỗi hạng mục giải thưởng sẽ do một cơ quan uy tín riêng biệt chịu trách nhiệm chấm giải:
-
Vật lý và Hóa học: Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển.
-
Sinh học hoặc Y học: Ủy ban Nobel tại Viện Karolinska.
-
Văn học: Viện Hàn lâm Thụy Điển.
-
Hòa bình: Ủy ban Nobel Na Uy (gồm 5 thành viên do Quốc hội Na Uy bổ nhiệm).
4.3. Quy tắc bảo mật 50 năm
Một trong những điểm đặc biệt của giải Nobel là giải gì? Đó chính là quy tắc bảo mật tin tức tuyệt đối. Danh sách các ứng viên được đề cử và các ý kiến nhận xét của hội đồng sẽ bị niêm phong và giữ bí mật hoàn toàn trong vòng 50 năm. Vì vậy, mọi đồn đoán về người chiến thắng trước giờ G đều chỉ là giả thuyết.
5. Cơ cấu giải thưởng và Lễ trao giải Nobel
5.1. Người đoạt giải Nobel nhận được những gì?
Khi theo dõi các trang tin tức online quốc tế, chúng ta thường thấy truyền thông đổ dồn sự chú ý vào phần thưởng dành cho các cá nhân hoặc tổ chức đạt giải Nobel. Mỗi chủ nhân giải thưởng (laureate) sẽ vinh dự nhận được ba phần quà vô cùng giá trị.
Đầu tiên là một tấm huy chương vàng Nobel danh giá. Trên mặt huy chương có khắc chân dung của Alfred Nobel cùng biểu tượng đặc trưng riêng cho từng lĩnh vực được vinh danh.
Tiếp theo là một bằng chứng nhận độc bản (Diploma), vốn được các nghệ sĩ hàng đầu của Thụy Điển và Na Uy thiết kế riêng biệt bằng tay cho từng người đoạt giải nhằm tôn vinh dấu ấn cá nhân của họ.
Cuối cùng, không thể không kể đến một khoản tiền thưởng lớn có giá trị biến động theo từng năm tùy thuộc vào doanh thu từ quỹ Nobel, thường dao động khoảng 10 đến 11 triệu Kronor Thụy Điển (tương đương hơn 1 triệu USD). Khoản tiền này có thể được chia đều nếu có tối đa 3 người cùng thắng giải trong một hạng mục.
5.2. Thời gian và địa điểm diễn ra lễ trao giải
Theo truyền thống lâu đời, Lễ trao giải Nobel luôn được long trọng tổ chức vào ngày 10 tháng 12 hàng năm, đúng vào ngày mất của nhà phát minh Alfred Nobel. Sự kiện danh giá này diễn ra đồng thời tại hai quốc gia, trong đó các giải thưởng về Khoa học, Văn học và Kinh tế sẽ được chính Đức vua Thụy Điển trao tặng tại Cung hội nghị Stockholm, Thụy Điển.
Riêng giải Nobel Hòa bình lại mang một nghi thức đặc biệt hơn khi được trao tại Tòa thị chính Oslo, Na Uy dưới sự chứng kiến cao quý của Đức vua Na Uy.
Trải qua hơn 120 năm lịch sử, giải Nobel vẫn giữ nguyên vẹn giá trị cốt lõi của nó: tôn vinh những bộ óc vĩ đại nhất, thúc đẩy khoa học – nghệ thuật phát triển và hướng nhân loại đến một tương lai hòa bình, tốt đẹp hơn.